Bloomsday 2009

Mija sto pięć lat od fikcyjnego wydarzenia, barwniejszego i bardziej sugestywnego, niż niejedna najhistoryczniejsza historia: cała akcja jednej z najwybitniejszych powieści, jakie wydała światowa literatura – Ulissesa Jamesa Joyce’a toczy się w Dublinie 16 czerwca 1904.

Oto tekst, jaki popełnił Janusz Głowacki przy wiekopomnej okazji ukazania się na polskim rynku tłumaczenia Macieja Słomczyńskiego:

Erotyzm ciemny i jasny

Ukazały się ostatnio dwie książki, które, wybłyskując nagle z szarości naszego życia literackiego, stały się prawdziwymi bestsellerami. Myślę oczywiście o ‘Ulissesie’ Joyce’a i ‘Głupiej sprawie’ Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego. Warto chyba zastanowić się nad niewiarygodnym sukcesem rynkowym tych pozycji, stawiającym ich wydanie w rzędzie wydarzeń nie tylko kulturalnych, pozycji wyrastających zresztą z odmiennych tradycji kulturowych i literackich.

Wirtuozeria formalna Joyce’a, jego wszechogarniający, rozchybotany język, przewalający się przez zdania i stronice w monologach wewnętrznych, oddających podświadome stany bohaterów, jakże różny jest od spokojnej, realistycznej narracji ‘Głupiej sprawy’. Dobrowolski odrzuca formalne odkrycia ‘Ulissesa’, choć nietrudno byłoby mu, idąc tropami Virginii Wolf, Butora, Nathalie Sarraute, Becketta, Ionesco i wielu innych – przejąć je czy twórczo rozwinąć. Pisząc w opozycji do takiego pojmowania literatury, stworzył Dobrowolski utwór jednolity i konsekwentny, którego największym walorem i źródłem sukcesu rynkowego jest współczesność, podjęcie bieżącej problematyki. Książka kipi wprost rytmem niedawnych wydarzeń politycznych. Przy wszystkich odrębnościach narzucają się i podobieństwa. Krytycy pisali wiele o braku wyobraźni autora ‘Ulissesa’. Rzeczywiście. Joyce wprowadza na karty swych książek autentyczne postacie ze swojej rodziny, otoczenia, itp., przetwarzając jednak sytuacje, w jakich one się pojawiają. Dobrowolski, traktując prozę jako rzecz z pogranicza eseju, publicystyki i beletrystyki, wprowadza także portrety swych współczesnych, niczego jednak nie zmieniając, także nazwisk, otwarcie chwali ich lub gani. Dotyczy to również pisarzy. Tu zresztą zarysowuje się pewna różnica – Joyce polemizuje ze współczesną sobie literaturą poprzez formę ‘Ulissesa’. Dobrowolski jest bardziej konkretny. Nie ukrywa swojej niechęci na przykład do powieści politycznych Putramenta czy trzeciego tomu ‘Kolumbów’ Bratnego.

Bohater książki Joyce’a analizuje sukces Szekspira, bohater ‘Głupiej sprawy’, i jest to ciekawszy zabieg formalny, analizuje i ocenia, zresztą przychylnie, jedną z książek Dobrowolskiego: “nie całkiem głupi facet (z autora – przyp. J.G.) i pomyśleć, że to było pisane tyle lat temu, a dzisiaj pasuje do wszystkiego”. Mrocznemu erotyzmowi ‘Ulissesa’ przeciwstawia Dobrowolski ciepłe w tonacji, liryczne opisy: “Powściągliwa na ogół w wyrażaniu swoich uczuć Zofia kipiała tym razem młodzieńczą radością życia, nie cofała się przed kokieterią… — A będziesz mnie kochał? — zapytała go wprost, znalazłszy stosowny po temu moment… No to daj mi… orzeszków — ściszyła głos do pianissima”. I ten opis kończy jednak bliska Joyce’owi aluzja do antyku: “Tuż naprzeciw, niedaleko od nich, sąsiednią alejką sunęli jak cienie w asfodelowej białej dolinie wiekuistej ciszy nad Styksem poważni spacerowicze

Janusz Głowacki, Jak być kochanym. Świat Książki 2005, s. 36-37. (Całość)